معرفي منطقه باستاني               

         "ملكا كونتره" در كشور اتيوپي       

مقاله زير توسط دوست دانشمندام جناب آقاي دكتر سيد منصور سيدسجادي تهيه شده است.اينجانب ضمن تحقيقات ميداني خود،در ديماه سال 1386 در آديس آبابا با ايشان آشنا شدم و نامبرده تحقيقات ميداني در خصوص با ستانشناسي و انسان شناسي در كشور اتيوپي انجام داده و مقاله زير نتيجه تحقيقات و پژوهش هاي ارزشمند ايشان مي باشدكه عينا بدون هيچ دخل و تصرفي ذيلا تقديم خوانندگان  مي گردد.ضمنا نامبرده سرپرست گروه باستان شناسی شهر سوخته و دهانه غلامان استان سیستان و بلوچستان ايران مي باشد. اميدوارم اين مقاله مورد عنايت ويژه محقيقين محترم قرار گيرد./با تشكر/سيدكاظم مهرنيا

مقدمه

          بر اساس پژوهشهای انسان شناسی و باستان شناسی، نخستین انسان های شناخته شدة اولیه در نقاط مختلف قاره آفریقا  دیده شده اند. قدیمی ترین بقایای انسان ماننده ها Southern apes ، جمجمه کودکی است که در سال 1924 در منطقه تاونگ Taung در بوتسوانا پیدا شد و سپس نمونه های دیگری از آن در نقاط دیگری نیز دیده شد.  یکی از کشورهائی که محوطه های سکونتی انسانی مختلفی از دوران پارینه سنگی قدیم، یعنی زمان پیدایش  نخستین انسانهای ابزار ساز  در آن پیدا شده کشور اتیوپی در منطقه موسوم به شاخ آفریقاست. در سال 1974 میلادی یک انسان شناس آمریکائی به نام دون جانسون Don Johanson  در ضمن بررسی های خود در منطقه عفار Afar و در محلی به نام هدار Hadar بقایای انسانی را یافت که بعدا به آن نام لوسی Lucy داده شد. لوسی (Australopithecus afarensis ) دختری بوده حدود یک متر قد داشته و بر روی دو پا و به صورت مستقیم راه می رفته است. تا زمان کشف لوسی  دانشمندان تصور می کردند که  انسان ماننده ها تا حدود دو ملیون سال پیش می زیسته اند، اما تاریخ تعیین شده برای لوسی، یعنی 3 تا 3 ملیون و ششصدهزار سال پیش نشان داده که تاریخ پیدایش انسان در روی زمین حداقل یک ملیون سال پیش از آن تاریخ اولیه بوده  و بنابراین لوسی قدیمی ترین انسانی است که تا کنون شناخته شده است.  

            در کشور اتیوپی و جز از ایالت عفار، مناطق مختلفی وجود دارد که بقایای قدیمی ترین انسان ها در آن جای ها یافت می شود. یکی از این مناطق محوطه باستانی ملکا کونتوره است.  این نامِ پایابی در کنار رودخانه اواش Awash  در 50 کیلومتری جنوب آدیس آبابا و در بخش علیای دره ای به همین نام است.  حدود پنجاه سال پیش یک زمین شناس هلندی به نام ژان دکر Jean Dekker  طی سفر کوتاهی به روستای کوچکی به نام آواش ملکا رسید و در بازدیدی که در اطراف این روستا انجام داد، در نقطه ای به نام کللا Kella   به قطعاتی  از  ابزار سنگی و بقایای جانوری دوره پلیوستسنPleistocene *   برخورد کرد و با نمونه برداری از آن ها  برای مطالعات  بیشتر موفق به کشف محوطه باستانی پیش از تاریخ ملکا کونتوره  شد. دو سال پس از این سفر و در سال 1965 میلادی یک باستان شناس فرانسوی به نام ژان شاوالیون Jean Chavaillon  کار بررسی و حفاری در این منطقه را آغاز کرد که تا سال 1995 میلادی ادامه پیدا کرد. طی این پژوهش ها 50  لایه باستانی از حدود 000/700/1 تا 000/200 سال پیش پیدا شد. پس از آن و از سال 1999 میلادی یک گروه باستان شناس ایتالیائی از دانشگاه ساپینزا La Sapienza ( دانشگاه مرکزی شهر رم) به سرپرستی مارچللو پیپرنو Marcello Piperno به ادامه بررسی و کاوش در این محل پرداخت که تا به امروز هم ادامه دارد.

            چاله و یا گودال بزرگ ملکا کونتوره  در ارتفاع 2500 – 2000 متری بالای سطح دریا قرار گرفته و اطراف آن را کوه های آتشفشانی احاطه کرده اند که مهمترین آنها عبارتند از واچاچا Wachach  و فوری Furi در شمال، بوتی Boti و آگویابی Agoiabi در جنوب. محدوده شرقی آن  به دره ریفت** Rift که بخشی از دره های ریفت آفریقای شرقی است میرسد.  

            محوطه های  باستانی در هر دو کرانه رودخانه و به وسعت چندین کیلومتر قرار گرفته اند.  در  این جا آثار بسیار زیادی از صنعت ابزار سنگی و نیز  بقایای هومونید Homonid  دیده می شود. این آثار بین 000/700/1  تا 000/200  هزار سال پیش تاریخ گذاری شده اند که بقایای آنها در هفتاد لایه  ( 20 لایه بیشتر از آنچه که در بررسی های اولیه کشف شده بودند) شناسائی شده اند، اما و تا امروز تنها  30  لایه از مجموع هفتاد لایه  مورد کاوش قرار گرفته است.  تعداد محوطه های باستانی که در کناره و داخل دهانه های آتشفشانی خاموش شکل گرفته اند بسیار زیاد و نشان دهنده وجود جوامع گسترده اولیه انسانی در این منطقه هستند،  اما مهمترین  آنها که مورد بررسی و کاوش قرار گرفته اند عبارتند از :

کاره1 Karre I  متعلق به فرهنگ اولداوی***  Olduvai 000/400/1  تا 000/700/1  سال پیش

گومبوره 1 Gombore I  متعلق به فرهنگ اولداوی  000/700/1  سال پیش

گومبوره چهار Gombore IV  متعلق به فرهنگ اولداوی 000/400/1 تا 000/600/1 سال پیش

گومبوره 1 (ای) Gombore Iy   متعلق به فرهنگ اولداوی 000/200/1 سال پیش

گاربا  12 Garba XII  متعلق به دوره های زیرین و میانی آشولین**** Acheulian 000 /000/1 تا 000/800  سال پیش

سیمبریو 3  Simbiro IIIمتعلق به دوره آشولین میانی 000/900 تا 000/800 سال پیش

گومبوره 2 Gombore II  متعلق به دوره آشولین میانی 000/800 تا 000/700  سال پیش

گاربا  1 Garba I  متعلق به دوره آشولین زبرین 000/600 تا 000/400 سال پیش

گاربا 3 Garba III متعلق به دوره پایانی آشولین و دوره پارینه سنگی میانی 000/300 تا 000/200 هزار سال پیش

کللا Kella   متعلق به دوره پایانی دوران پارینه سنگی 000/20 تا 4000 سال پیش

            چنانکه از فهرست بالا دیده می شود قدیمی ترین آثار باقی مانده از محوطه کاره  بدست آمده و از نظر تاریخی نزدیکترین محوطه دیگر  به آن گومبوره 1 و 4 هستند.

            برخی از محوطه های مهم دیگر مانند گاربا 12 و سیمبریو 2 را می توان به دوره های گذر از دوره اولداوی پایانی و آشولین زیرین ( گاربا 12) و آشولین ( سیمبریو ) نسبت داد که در مجموع بین 000/000/1 تا 000/840 سال تاریخ گذاری شده اند.  دوره دیگری از آشولین آفریقا در محوطه های دیگری مانند گومبوره 2  دیده می شود. محوطه باستانی اصلی دوران آشولین گاربای 1 است که حدود نیم ملیون سال قدمت دارد در حالیکه سالهای پایان این دوره طولانی را می توان در گاربای 3 تشخیص داد که متعلق به 000/200 سال پیش است و از آن به بعد به دوران گذر از پارینه سنگی قدیم به پارینه سنگی میانی می رسیم.

            در برخی از لایه های حفاری شده در محوطه های بالا قطعاتی از استخوانهای هومونید ها بدست آمده است. قطعه ای از استخوان ران انسان راست قامت ( Homo erectus)،  قطعه ای از فک کودک راست قامت از گاربای 4 ، دو قطعه از جمجمه انسان راست قامت  از گومبره 2 و همچنین سه قطعه از جمجمه انسان هوشمند ( Homo sapiens) از گاربای 3  جزو نمونه های بدست آمده می باشند.

            در ملکا کونتوره فازهای مربوط به اواخر دوران پارینه سنگی افریقای شرقی یعنی حدود 000/40 تا 000/10 سال پیش مشاهده نشده اند بلکه آثار مربوط به این دوران در نزدیکی آن و در محوطه های وفی Wofi  و کللا دیده می شوند.  

            گروه باستان شناسی ایتالیائی پژوهش هائی هم در محوطه باستانی بالچیتBalchit در هفت کیلومتری شمال ملکا کونتوره انجام داده است.  این منطقه چندین کیلومتر وسعت دارد و شاخصه آن تمرکز بسیار زیاد وجود سنگهای ابسیدین است.  توده های بسیار عظیم ابسیدین همراه با ته نشست های آتش فشانی در این جا به صورت گسترده ای پراکنده شده است.  کشف و استفاده از ابسیدین به احتمال بسیار زیاد از همان دوران پیش از تاریخ آغاز شده و تا کنون نیز ادامه دارد.  شاید اشاره به این نکته نیز لازم باشد که در خاور میانه، یعنی مناطق میان رودان، دشت های آناتولی و فلات ایران ، ابسیدین، یا سنگ چخماق دارای نقشی قابل توجه در مبادلات تجاری دوران نو سنگی داشته است. در خاور میانه ابسیدین تنها در سرزمین های مرتفع قفقاز و یا دقیقتر بگوئیم  ارمنستان امروزی و اطراف دریاچه های وان و سوان وجود داشته و یکی از نخستین مواد اولیه ای بوده که در دوران باستان توسط سوداگران برای مبادله با اشیاء دیگر از ارمنستان به سایر نقاط حمل می شده است.

موزه صحرائی ملکا کونتوره

            موزه صحرائی ملکا کونتوره  شامل چهار اتاق ساخته شده با استفاده از نقشه بناهای محلی، یا توکول  (Tukul) ساخته شده است. توکول ها اتاقهای گرد و دایره ای شکلی هستند که در آفریقا معمولا از شاخ و برگ درختان و نیز بوته های گیاهی ساخته می شوند و دارای نقشه ای دایره و سقفی گنبدی شکل ، تقریبا مانند خیمه و آلاچیق با منفذی برای خروج دود ناشی از روشن کردن اجاق مرکزی اتاق هستند. توکول های افریقائی کاملا با اتاقهای ساخته شده در دوران نوسنگی بسیاری از فرهنگها مطابقت دارند.

            در توکول شماره 1  دوران پیش از تاریخ، دیرین انسان شناسی و زمین شناسی با ارجاعات اصلی به وضعیت  پژوهش های پیش از تاریخ در اتیوپی نمایش داده شده است.  در همین اتاق  پانل های گوناگونی برای معرفی زمینه های اصلی پیش از تاریخ آفریقا  به همراه تصاویری از استقرارگاه های اولیه انسانی و پژوهشگرانی که آنها را کشف و مطالعه کرده اند وجود دارد.

            زمین شناسی و مطالعات آتش فشان ها

            توکول دوم  مخصوص معرفی مباحثی کلی در رابطه با شکل گیری های زمین شناسانه دره ریفت Rift  در اتیوپی و فعالیت های آتش فشانی در این منطقه است. در این اتاق اطلاعات دقیقتر و جزئیات بیشتری در باره وضعیت زمین شناسی ملکا کونتوره داده شده است. در این جا همچنین نوع استفاده از مواد و صخره های آتش فشانی  برای تولیدات ابزار سنگی به نمایش در آمده است.

            مطالعات دیرین انسان شناسی

            توکول سوم به موضوع مطالعات دیرین انسان شناسی اختصاص داده شده است و  جزئیات این گونه مطالعات در باره تکامل هومونید ها در هفت ملیون سال گذشته با استفاده از مواد بدست آمده از بررسی های زمین شناسی و دیرین انسان شناسی نشان داده شده است.  نقشه بسیار بزرگی نشان دهنده توزیع و پراکندگی و قدمت  تقریبی مهمترین هومونید های کشف شده در تاریخ انسانی و در جهان  و با ارجاع  به فسیل های بدست آمده در آفریقا می باشد.  نمونه های چندی از انواع بدست آمده و کشف شده به ترتیب گاهنگارانه و تاریخی،  همراه با توضیحات کافی در مورد هر نمونه  نیز به نمایش گذاشته شده است.

            پیش از تاریخ و باستان شناسی

            آخرین توکول به مطالعات مربوط به یافته های سنگی و طبیعی ملکا کونتوره و بالچیت اختصاص داده شده است.  مواد معرفی شده در این جا متعلق به تاریخ ها و زمانهای گوناگونی از دوره اولداوی ( 000/700/1 ملیون سال پیش ) تا مراحل و زمانهای گوناگون آشولین ( از یک ملیون سال تا دویست هزار سال پیش) و نیز دوره های مختلف پارینه سنگی ( از دویست هزار سال تا چهار هزار سال پیش) می باشند. در مرکز این توکول میز گردی تعبیه شده که ابزار و اشیاء سنگی در روی آن قرار داده شده که بازدیدکنندگان امکان لمس آنها را دارند. در این جا یک کار تجربی تراش سنگ با روشهای پیش از تاریخی توسط یکی از اعضای گروه باستان شناسی ایتالیائی  انجام شده که به درک هر چه بیشتر و بهتر چگونگی ساخت و استفاده از این ابزارهای سنگی  کمک می کند.

            پارک باستانشناسی

            در کنار توکول ها و یا موزه صحرائی،  هنر و فرهنگ منطقه ملکا کنتوره از طریق ایجاد یک پارک باستان شناسی طبیعی چه به صورت مسئله باستان شناسی و چه به شکل پدیده های محیط زیستی به بازدیدکنندگان نشان داده می شود. در حقیقت جز از  چهار توکول اشاره شده، آثار و لایه های باستانی بدست آمده  از گومبوره 2 Gombore II  متعلق به دوره آشولین میانی 000/800 تا 000/700  سال پیش، در محل  حفاری و مساحتی بالغ بر چهل متر مربع  به صورت اصلی و اولیه نگهداری شده اند که بازدیدکنندگان با مشاهده آنها می توانند به اهمیت کارهای باستان شناسان در کشف قدیمی ترین آثار انسانی پی برند. این گونه نمایشگاه ها و یا موزه های صحرائی برای آشنائی مردم و به ویژه دانش جویان و محققان ازارزش بسیار والائی برخوردار است. نویسنده سطور حاضر نیز بنا بر مسئولیتی که در کاوش و معرفی یکی از مهمترین شهر های باستانی جهانِ دورة مفرغ، یعنی شهر سوخته دارد، طی سالیان گذشته پیشنهاد ایجاد یک موزه صحرائی در شهر سوخته، مانند آنچه که چینیان در مورد محوطه باستانی سربازان سفالی انجام داده اند و یا مانند موزه صحرائی یورویک سنتر  Jorvik Center در شهر یورک انگلستان را به مسئولین باستان شناسی و میراث فرهنگی  داده که تا کنون توجه خاصی به آن نشده است.

            با بازگشت به ملکا کونتوره  اشاره می کنیم که این بخش از موزه صحرائی و  قسمت بسیار دیرینه و قدیمی  آن  برای مطالعه دیرین جانور شناسی ( به خصوص در باره انواع اسب های آبی و همچنین گاوسانان ) و همچنین  مطالعات ابزار سنگی بازالتی  و ابزار و اشیاء ابسیدین  به شکل سنگ مادر، تبر، تیغه و ابزار تیغه شکل بسیار مهم است.برای حفاظت و نگهداری هر چه بهتر لایه ها و طبقات حفاری شده فوق یک ساختار چوبی محافظ  مسقف به اندازه 100 متر مربع در روی این آثار ساخته شده است.  داخل همین منطقه حفاظت شده پانل هائی با اطلاعات لازم در باره هر یک از مراحل کاوش و پژوهش نیز آمده است.

منطقه سلاخی و قصابی در گومبره 2.

            در همین بخش  از ملکا کونتوره که با نام گومبره شناخته می شود  در دوران پیش از تاریخ قسمتی نیز به محل و جای سلاخی و قصابی تخصیص داده شده بوده است. توضیح این نکته لازم به نظر می رسد که بر اساس یافته های باستان شناسی، در دوران پیش از تاریخ ،  شکارچیان و یا به عبارتی تمام مردم یک جامعه، نیرو و توان حمل کلیه اجزای جانوران عظیم الجثه شکار شده را به محل زندگی و اقامت افراد خانواده و قبیله خود را نداشته اند و از سوی دیگر برخی از بخش های جانوران شکار شده برای تغذیه مناسب نبوده اند و  در نتیجه در شکار گاه ها ، بخش هائی را برای سلاخی و تقسیم و انتخاب بهترین قسمت های شکار خود انتخاب می کرده اند. در محوطه قدیمی گومبره 2  محل  سلاخی جانوران باستانی  با حدود 250 نمونه از استخوان جانوران و ابزار های بکار گرفته شده پیدا شده است. تمام نمونه ها  بازسازی شده و در همان محل جهت بازدید  قرار گرفته اند.

سایر مناطق اطراف ملکا کوتنوره

             در اطراف  و کرانه های  رودخانه اَواش و پارک باستان شناسی  مناطق طبیعی بسیار زیبا و قابل توجهی وجود دارند که  یکی از آنها آبشارهای معروف آواش هستند که در بخش خروجی و پایانی روستای اواش  قرار  گرفته اند و دیگری آبشار ملکا گاربا است که در چند صد متری غربی موزه صحرائی واقع شده است.

            با ادامه راه از این ملکا کونتوره به سوی بوتاجیرا Butajira   و 17 کیلومتری این محل، امکان بازدید از کلیسائی وجود دارد که در صخره کنده شده است  و با نام آدادی ماریام Adadi Mariam   شناخته می شود و متعلق به سده 12 میلادی است. در چهل کیلومتری ملکا کونتوره  سنگ های  یادبود عظیم الجثه تییا Tiya  قرار دارند که که تاریخ آنها به سده 15 میلادی می رسد.

چگونگی رسیدن به اماکن و محل های اشاره شده در متن این گزارش:

            ملکا کونتوره در حدود یک ساعت راه با آدیس آبابا ، پایتخت کشور اتیوپی فاصله دارد و به سادگی و با استفاده از راه آسفالتی جدیدی که توسط چینیان ساخته شده قابل رسیدن است.  محل موزه صحرائی اشاره شده در متن در حدود 2 کیلومتری روستای اَواش قرار گرفته است.

 توضيح زير نويس ها:

*. نام یک دوره زمین شناسی مطابق با آخرین دوران یخبندان است که تاریخ آن با استفاده از  پتاسیم آرگون بین 000/500/3  تا 000/300/1   تعیین شده است . در این دوران جانوران گوناگونی از انواع فیل،  گاو  و اسب  پیدا شده اند.  قدیمی ترین شکل های انسانی Australopithecus  شناخته شده نیز متعلق به این دوران زمین شناسی است.

**   ریفت نام بریدگی ها و دره های بسیار عمیق و بزرگ پیوسته به همی است که دارای طولی معادل 6000 کیلومتر است و از سوریه تا موزامبیک  را به صورت شمالی جنوبی می باشد و عمیق ترین دریاچه های جهان در آن قرار دارند. دانشمندان زمین شناس تصور می کنند زمانی و در آینده این دره طولانی و عمیق قاره آفریقا را به دو بخش تقسیم می کند. قسمتی از ریفت در اتیوپی قرار گرفته است.

 *** نام منطقه ای در شمال تانزانیا است که یکی از مهمترین مناطقی است که مطالعات مربوط به تکامل انسان و قدیمی ترین ابزار های شناخته شده در آنجا انجام شده است و به این سبب نام آن به فرهنگهای مشتبه نیز اطلاق می شود.

**** نام فرهنگی از دوران پارینه سنگی است که با ساخت تبرهای سنگی پارینه سنگی زیرین مرتبط است و در آفریقا . نام این فرهنگ از منطقه سنت آشول در فرانسه که این آثار ابتدا در آن جا پیدا شده اند گرفته شده است.

منابع و ماخذ:

1- مشاهدات و برداشت های شخصی نویسنده  از محوطه های باستانی نامبرده

2- مکالمات شخصی  نویسنده متن با دکتر کارچللو پی پرنو رئیس گروه باستان شناسی ملکا کونتوره.

3- برای اطلاع بیشتر از مطالعات دیرین شناسی و باستان شناسی ملکا کونتوره  مراجعه کنید به :

Berthelet A, Bulgarelli G.M., Chavaillon J., Piperno M, 2001, Melka Punture. La Guida/The Guid, Finiguerra Arti Grafiche, Lavello. 32 schede.

Chavaillon J., Piperno M, 2004, Studies on the Early Palaeolithic site of Melka Kunture. Ethiopia, Vols. I-II, pp. 745, Finiguerra Arti Grafi*che, Lavello.

++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

استفاده از این مطلب با ذکر منبع مجاز می باشد.با تشکر/مهرنیا

---------------------------------------------------------------------------------------