تقويم گوجي وتاثیر آن بر فرهنگ مردم

اتيوپي

(قسمت اول)

ترجمه وتدوین : سيد كاظم مهرنيا

مقدمه :

       يكي از قبائل مشهور اتيوپي ، قبيله « گوجي » مي باشد .اين قبيله به «گوجي ارومو«(Guji Oromo) معروف است وآنان درمناطق «باله» (Bale) ، «بورنا»(Borena) ونواحي شمالي «اومو»(Omo) زندگي مي كنند وازطريق كشاورزي ودامداري امرار معاش مي كنند.

       گوجي ها سرسختانه از سنت هاي قبيله «ارومو» پيروي مي كنند وبه همين دليل برخي از محققين معتقدند كه سرزمين گوجي بخشي از سرزمين «ارومو» مي باشد وجائي است كه رسوم قديم «ارومو» درآنجا حفظ شده اند.

       «گوجي ها» از قوانين وقواعد «گادا»(Gada)- به شيوه اداره دموكراتيك وسنتي ارومو اطلاق مي شود- تبعيت مي كنند. تقويم گوجي جزء لاينفكي از قوانين «گادا» محسوب مي شود كه توسط مردم به صورت دقيق رعايت مي شود. بايد ها ونبايدها دراين تقويم مشخص شده است وپديده ها به همراه منابعشان مورد تعبير وتفسير قرار گرفته اند.

       امور بد وخوب براساس اين تقويم مورد ارزيابي قرار مي گيرند وبطور كلي اين تقويم نقش مهمي را درزندگي مردم اتيوپي ايفا مي كند. بنابراين تشريح تمام جنبه هاي اين تقويم كاري بسيار دشوار است.

       دراين مطالعه پژوهشي ، نظر گوجي درمورد مفهوم زمان وتاريخ ، واحد زمان ومعاني نجومي براي بازبيني مورد بررسي قرار مي گيرند. تقويم گوجي درسال 1991-1990 ميلادي مورد بررسي قرار گرفته وبا تقويم هاي ميلادي وامهري (تقويم مخصوص ورايج ورسمي مردم اتيوپي) تطبيق داده شده است.

نظر گوجي درباره زمان وتاريخ :

       گوجي به مفهوم خطي در زمان معتقد است كه آن منتهي به بي نهايت مي شود.براساس تقويم گوجي حوادث معيني در دوره مشخصي از زمان اتفاق مي افتند واين اتفاقات ظاهر وناپديد مي شوند. تاريخ نيز به سمت جلو حركت مي كند. اين تاريخ پس از خلقت گوجي از خاك «گيرجا»(Girja) – نام محلي در شمال «كيبره منگيست»(Kibre Mengist)يكي از شهرهاي بزرگ استان «وادرا ادولا»(Wadera Adola) – آغاز شده است.

       گوجي ها هيچ تصوري از پايان زمان ودنيا نداشته اند وهمچنين هيچ مدرك مكتوبي براي سنجش زمان ندارند.گوجي ها روزها ، ماهها وسالها را به منظور انجام فعاليتهاي شخصي واجتماعي خود (مثل ازدواج ومسافرت وغيره) براساس حركت براي انتقال قدرت «گادا» تنظيم مي كنند.

واحدهاي زمان

       روز، هفته ، ماه ، فصل وسال واحدهايي براي اندازه گيري زمان هستند.واحدهاي كوچكتري نيز وجود دارند كه با اسامي مختلف فواصل اوقات روز مشخص مي شوند.

گايا(Guya) به معني روز

        يك روز با طلوع خورشيد آغاز مي شود ودراصطلاح گوجي به آن «دايا بيرتو»(Daya Birtu) گفته مي شود وبراساس فعاليت هاي مختلفي مثل پرورش گاوها يا نگهداري زنبورها تقسيم مي گردد.

        براساس اعتقاد جامعه هر روز از ماه داراي اهميت ويژه اي است .روزهاي مختلف داراي فرصت ها يا شانس هاي بد وخوب هستند .بنابراين براي انجام مراسم عبادي يا ساير مناسبات توجه به روز وقوع آن بسيار مهم مي باشد.

       در فرهنگ «گوجي» هر روز از ماه داراي نامي مي باشد كه در هر ماه اين نامها تكرار مي شود.ذيلاً به اسامي ومفاهيم تخصيص داده شده براي هرماه پرداخته خواهد شد:

1- دوري تي (Dureti)

        روز اول از ماه گوجي را «دوري تي« مي نامند و آن به معناي «غني و ثروت» است .دراين روز براي ازدياد دام واحشام مراسم دعا ونيايش برگزار مي شود. گاوها دراين روز كشته نمي شوند ، چراكه اين روز متعلق به آنهاست.مردم به يكديگر تبريك مي گويند ودر روز دوري – تي گوجي ها براي موفقيت اقتصادي خود دعا مي كنند.

2-           دولاتي (Dulati)

       روز دوم از ماه گوجي را «دولاتي» مي نامند وآن به معناي «سالخورده يا مردان وزنان مسن» است . دراين روز افراد كهنسال براي رفاه وبركت دارايي خود دعا مي كنند.

3-          بيديرسا(Bidirsa) وشالابانا بيديرسا(Shalabana Bidirsa)

       روز سوم از ماه گوجي را «بيدرسا» مي نامند وآن به معني «زنبور» و»شالابانا بيدرسا» به معناي «نيش زنبور» است .اين روز ، روز زنبورها است. بنابراين «بيدرسا» نمادي از حمله ، قدرت وتوانايي ودفاع است. گوجي ها معتقدند اگر پسري در چنين روز بدنيا بيايد داراي خصايص فوق بوده ودعا ونفرين وي بسيار مؤثر خواهد بود.

4-   شابالانا (Shalabana) وشابالانا دتي (Detti Shalabana)

        روز چهارم از ماه گوجي را «شابالانا وشابالانا دتي» مي نامند وآن به معني روز بدبختي است ودراين روز هيچ كاري انجام نمي شود ، چراكه توأم با موفقيت نخواهد بود.

5-رابيكا(Karabica)

       روز پنجم از ماه گوجي را «كارابيكا» مي نامند و آن به معناي «روز مردم محترم» (Recpected people) مي باشد ودراين روز فقط مردمان محترم مي توانند مراسم عبادي را انجام دهند.

6-گارادادوما(Garadauma)

        روز ششم از ماه گوجي را « گارادادوما» مي نامند و آن به معناي روز «خير وبركت» است وممكن است تمام آئين ها ومراسم عبادي دراين روز انجام مي شود.

7و8و9- بوساوا(Busawa)

       روز هفتم ، هشتم ونهم از ماه گوجي را « بوساوا» مي نامند و آن به معناي روز « حيوانات وحشي» است .بطور كلي سه نوع حيوان وحشي يا « بوساوا» وجود دارد:

الف – بوساوا قورا (Busawa qura) به معناي كفتار است.

ب – بوساوا جيدو(Busawa Jidu) به معناي پلنگ است.

ج – بوساوا اگي (Busawa Ege) به معناي شير است.

انجام مراسم عبادي در روزهاي بوساوا خوب نيست وهميشه در اين روز ، باران خواهد باريد.

       اگر پسري در هريك از روزهاي فوق متولد شد نام خودرا با خود خواهد آورد(يعني نام حيوانات موصوف را بر وي خواهند نهاد) ودر روز تولد نوزاد، سوراخي در ديوار سمت چپ خانه ايجاد مي كنند ومادر ، نوزاد پسر را از اين سوراخ به مادربزرگ كه در پشت ديوار ايستاده مي دهد و مادربزرگ پسر را به دور خانه مي گرداند وبا اين عمل اورا از بدي ها دور مي كند ، اگر چنين تشريفاتي كه گفته شد انجام نشود ، بيم آن مي رود كه پدر وبرادر پسر پيش از وي بميرند.

10- گيدادا(Gidada)

        روز هشتم از ماه گوجي « گيدادا» يعني روز «ميراث» (Inheritance) است.دراين روز فرد
مي تواند با بيوه برادر خود ازدواج نمايد ودارائي برادر متوفاي خودرا مالك شود.

       انتظار مي رود پسري كه در روز « گيدادا» متولد مي شود ، بيش از ساير برادرانش عمر نمايد و اگر شخصي دراين روز فوت نمايد، خطر مرگ يكي ديگر از اعضاي فاميل ، خانواده را تهديد مي كند.

11- رودا(Ruda)

       روز يازدهم از ماه گوجي« رودا» است وآن به معناي « روز گاوها» ست وبهترين روزي است كه مراسم عبادي درمورد گاوها مي تواند انجام بگيرد.دراين روز هيچ ازدواجي صورت نمي گيرد، چراكه عروس بايد مقداري از شير گاوهاي پدر خودرا به خانه داماد ببرد وچنين كاري در روز » رودا» براي گاوها بديمن است.

12 و13- اريري (Areri)

       روز دوازدهم وسيزدهم از ماه گوجي (اريري) نام دارد وآن به معناي روز اشخاصي است كه
«گيدادا» به آنها نامي نداده است. مراسم عبادي مربوط به اين اشخاص در روز « اريري» انجام مي شود. دراين روز هيچ ازدواجي صورت نمي گيرد و تنها روز جشن هاي عبادي است.

14 و15-ادولا(Adula)

       روز چهاردهم  وپانزدهم از ماه گوجي روز « ادولا» نام دارد و دراين روز كليه فعاليت هاي فرهنگي مثل ازدواج ، تبريكات و نامگذاري ها وساير مناسبات انجام مي شوند.

16- هارافاتو(Harafatu) يا هاراتو(Haratu)

       روز شانزدهم از ماه گوجي را « هاراتو» يا « هارافاتو» مي نامند واين روز مثل روز «گيدادا»(Gidada) است.

17- دي تي (Detty)

       روز هفدهم از ماه گوجي بنام« دي تي» مي نامند و آن به معناي «روز شكار» است .اگر كسي دراين روز اولين شكارش را انجام دهد به اين معني است كه او درآينده شكارچي خوبي خواهد شد.

18- دولاتي بيتا(Dulati Bita) يا گاردا(Garda)

        روز هجدهم از ماه گوجي بنام « دولاتي بيتا» يا « گاردا» مي نامند و آن به معناي « روز باران » است.  اگر اولين باران دراين روز آغاز شود ، نشان دهنده آن است كه فصل بارندگي طولاني خواهد بود.باران نمادي از ريزش اشك است.ازاين رو، وقوع مرگ در روزهاي باراني ، اشاره به مرگ عضو يا اعضاء ديگري از فاميل درهمان سال خواهد داشت.

19 ، 20، 21- بي تا(Bita)

       روز نوزدهم، بيستم وبيست ويكم از ماه گوجي بنام « بي تا» مي نامند و آن به معناي « چپ» است . اين روز، روز « بديمني» است.دعاي خير ، ازدواج، نام گذاري وساير مناسبات دراين روزها صورت
نمي گيرد.

سه نوع بي تا(Bita) است.

1-   بيتا قارا(Bita Qara)

2-   بيتا جيدو(Bita Jidu)

3-   بيتا اگي (Bita Ege)

 همگي « روزهاي بد يمني »هستند .اگر پسري در يكي از اين روزها متولد شود، مراسمي را كه براي پسر متولد شده در « بوساوا» انجام مي دهند بايد برايش انجام دهند تا ساير اعضاء خانواده و فاميل از مرگ و بلايايي نظير آن رهايي يابند.« بيتا گوتا» مراسمي است كه براي راندن « بدشگوني» و«بديمني» انجام مي گيرد.

       در روز « بي تا» باران هاي سنگيني مي بارد.گوجي ها معتقدند بارندگي شديد يا طوفان در سيمين روز « كان سا» (Cansa) سبب از بين رفتن گروهي از ستارگان كه « باسان»(Basan) مي شوند.

       افزايش يا كاهش تعداد« بي تا» (Bita) درماه هاي مختلف يكي از جنبه هاي گيج كننده تقويم  گوجي است. برخي از محققين معتقدند كه با نوسان 3،2 و 2،3 و ... درطول سال تغيير مي كند.براي مثال ماه «هاگه يا» (Hageya) داراي دو« بي تا» است ، بنابراين ماه بعد يعني « بيرا» (Birra) داراي سه « بي تا» وماه بعدي يعني « اون كولسا» (On-Kolesa) داراي دو « بي تا» مي باشد وبه همين ترتيب پيش
مي رود . البته اين الگو نمي تواند طبيعت دوره اي تقويم را ثابت كند، يك تاريخ در يك روز مشخصي از هر سال اتفاق نمي افتد. براي مثال اولين روز ماه « هاگه يا » (Hageya) هميشه بايد با « شالابانا» (Shalabana) مصادف باشد تا نظم 2،3 و3،2«بي تا» اتفاق بيفتد.

       اكثر محققان معتقدند كه تعداد « بي تاها» تنها در دوماه « جيا ايلما اورما» (Jia Ilma Orma- ماه هاي پسرهاي غريبه – به دو عدد كاهش مي يابند.« بي تا جيدو» (Bita Jidu) دراين ماه حذف مي شود و هيچ كس دليل قابل قبولي براي حذف آن بيان ننموده است.

       درهر حال شمارش تاريخ ها براساس اطلاعات بعدي ثابت كرده است كه اين تقويم نيز حالت
دوره اي (Circular) دارد و تاريخ ها در روزهاي معيني از سال اتفاق مي افتند.

22- سورسا(Sorsa)

       روز بيست ودوم از ماه گوجي را« سورسا» مي نامند و آن به معناي « روز جنگ » است.در روز
« سورسا» گوجي ها عملياتي بر عليه دشمنان خود انجام مي دهند وجشن معروف « كودا»(Kuda) يعني «جنگجويان» ، دراين روز برگزار مي شود.پسري كه دراين روز بدنيا آيد، فعال وخوش شانس خواهد بود. درهرماه « سورسا» به تصحيح تاريخ كمك مي كند.

23- آلگا جما(Algajma)

       روز بيست وسوم از ماه گوجي را « آلگا جما» مي نامند وآن به معناي روز «يا» (Ya) به معني
« زيارت» است .زائرين براي شركت در بخشي از مراسم « گادا» (Gada) ، حركت مي كنند ودرمنطقه
«آلگا جما» مستقر مي شوند.

       مردم دوست ندارند كه روز اول يا سي ام ماه با روز « آلگاجما» مصادف شود ، اين امر مي تواند دليلي براي اين مسئله باشد كه چرا تعداد « بي تاها » در » كان سا» (Cansa) فقط دو روز مي باشد . دراين صورت است كه « آلگاجما» با روز بيست ونهم ماه مصادف مي شود.

 24- آربا(Arba)

       روز بيست و چهارم از ماه گوجي را « آربا» مي نامند وآن به معناي «فيل » است ولذا اين روز را، روز « فيل» مي نامند.فيل نمادي از « مسافرت وسفر » است.بنابراين به اعتقاد گوجي ، دختري كه دراين روز ازدواج كند مدت زيادي دركنار همسرش نمي ماند و سرگردان مي شود.از اين روز هيچ ازدواجي دراين روز صورت نمي گيرد.پسري كه درچنين  روز متولد شود درآينده همواره درسفر خواهد بود.

25- بالا هولا(Balla –Holla)

       روز بيست وپنجم از ماه گوجي را « بالا هولا» مي نامند وآن به معني « مرداني است كه روح خدا در وجود آنهاست» وهرنوع جشن ويا مراسمي را دراين روز مي توان برگزار كرد.

26،27- باسا(Basa):

روز بيست وششم وبيست وهفتم از ماه گوجي بنام« باسا» مي باشد.

درتقويم گوجي دونوع « باسا» وجود دارد :

الف – باسا قارا(Basa Qara)

ب – باسا اگي

       اهميت اين دو روز « باسا» درحد اهميت روزهاي « بوساوا» (Busawa) و« بي تا» است واگر دراين روز پسري متولد شود مراسم مشابهي براي وي برگزار خواهد شد.

28- كاراوا(Carawa)

       روز بيست وهشتم از ماه گوجي بنام « كاراوا» ناميده مي شود وآن به معناي « روز كودكان»است ودراين روز اشعار وترانه هاي مخصوص كودكان خوانده مي شود.[i]

منابع ومآخذ:

.Abell.Exploration of the universe.New york,1964  G-1

    2- Asmarom Legassa.Gada:Three approaches to the study of African Society.New York,1973

    Calendar,Encyclopedia Britannica,15 ED,II,595-612-3

4-J.T.Hinnant.The Guji Gada as a ritual System,Age generation and time,London,1978    

       5-   Kassam,Gabbara ritual and seasonal calendars,Proceedings of the Eight International Conference of Ethiopian Studies.819-27

     6-  KahssayeKebede:The Ethiopian Calendar and Inqutatash (new year),part Arts and Culture,The Ethiopia Herald, September 2000,p.8

7-مشاهدات عینی و تحقیقات میدانی نگارنده از کشور اتیوپی.

    آفریقا/ اتیوپی/ قبائل/اورومو/گوجی/اومو/گادا/تقویم/دایابیرتو/دولاتی/شابالانا/ سیدکاظم مهرنیا