بررسي وضعيت فرهنگي مردم

 قبيله «اري » در اتيوپي

 (قسمت پنجم و آخر )

نگارش از:سيدكاظم‌ مهرنيا(محقق و مدرس مسائل آفريقا و روابط بين الملل)

ياد آوري:

در قسمت چهارم اين مقاله كه در تاريخ 28/10/1387 در همين وبلاگ منتشر شد، نگارنده به " آداب ورسوم نام گذاري كودك و اعتقادات ، تحريم ها و تطهيرهاي مربوط به ولادت در ميان در قبيله «اري»"  اشاره مفصلي داشت .

 حال در اين قسمت به بررسي " سن و جنسيت در ارتباط با وضعيت و نقش اجتماعي در قبيله "اري" در كشور اتيوپي " پرداخته خواهد شد وسپس نگارنده تحت عنوان "سخن آخر" به ارزيابي اين مقالات كه در پنج قسمت آورده شده ، خواهد پرداخت. اميد است كه مورد توجه مخاطبين گرامي و محققين ارجمند قرار گيرد.مهرنيا

1-سن و جنسيت در ارتباط با وضعيت و نقش اجتماعي :

        سن و جنسيت عوامل بسيار مهم و تعيين كننده اي در سازمان هاي اجتماعي هستند كه داراي روابط استاندارد شده ، ثابت و قراردادي مي باشند. در ارتباط با اين گروه بندي اجتماعي مفاهيم پير و جوان همانند مفاهيم زن و مرد با طرح عمومي و خصوصي قلمرو فعاليت هاي اجتماعي در ارتباط هستند.

        تفاوت هاي فيزيولوژيك موجود بين انوع افراد سنين مختلف در تمامي فرهنگ ها و جوامع ، با تنوعي كه در لباس پوشيدن ، الگوي رفتاري و اختلاف در موقعيت اجتماعي وجود دارد ، آشكار مي شود.

         به علاوه مراسم آغازيني وجود دارد كه نشان دهنده مراحل رشد، به ويژه گذر از كودكي به بلوغ و بزرگسالي در جوامع مختلف مي باشد.

        به همراه تمام اينها ، رواج تقسيم كار به منظور انجام فعاليتهاي اقتصادي و اجتماعي در جامعه شكل ديگري از گروه بندي اجتماعي را به وجود آورده است.

1-1- طبقه گروه هاي سني :

 «... طبقه بندي سني و انجام فعاليهاي اقتصادي و اجتماعي در قبيله « اري » با هم در ارتباط هستند.

        گروه اول سني ، گروه ز ير هفت سال يا كودكان هستند. در اين گروه پسر و دختر در كنار خانواده مي مانند و  دوران كودكي را سپري مي كنند.

        گروه دوم ، گروه هفت تا پانزده سال هستند كه نوجوانان ناميده مي شوند. در اين سن نيز نوجوانان نزد خانواده مي مانند اما فعاليتهايي را انجام مي دهند. »(1)

        مثلاً پسران در كشت محصولاتي نظير قهوه و پرورش زنبور و دام با پدرشان همكاري مي كنند و دختران دركارهاي خانه مثل تهيه غذا و نوشيدني ، آوردن آب ، تهيه آرد از غلات به مادر كمك مي كنند.

        «... دختران و پسران در جشني كه « بازي خرگوش» نام دارد و هرساله از نوامبر تا ژانويه برگزار مي شود، شركت مي كنند. اين جشن معمولاً غروب شروع مي شود و تا نيمه شب ادامه دارد و شركت كنندگان آن را دختران و پسران مجرد تشكيل مي دهند. در واقع اين جشن فرصتي در اختيار جوانان قرار مي دهد تا شريك زندگي خود را انتخاب نمايند».(2)

         سن 15 تا 25 سال سن بلوغ ناميده مي شود – پسر جوان در اين سن بايد محل خواب خود را از خانواده جدا نمايد و در محوطه بيرون كلبه والدين ، كلبه اي براي خود  بسازد- البته همچنان در امور مختلف به كمك خانواده مي شتابد ولي در عين حال براي خود  درآمدي كسب مي كند و در سن 25 سالگي ازدواج مي كند و مسئوليت خانواده خود را به طور كامل عهده دار مي شود.

        دختران جوان در اين گروه سني همچنان به زندگي با خانواده ادامه مي دهند و به انجام امور منزل مي پردازند، تا هنگامي كه به سن 20 سالگي برسند وازدواج كنند و مسئوليت زندگي خود را بر عهده بگيرند.

        «...گروه سني بزرگسالان با نماد «گه هاس» (GEHAS) شناخته مي شود.« گه هاس » نماد فرد بزرگسال عاقل و دانايي است كه عهده دار امور سياسي و اجتماعي مي باشد.

        اين افراد بزرگسالان دانا، همچنين مسئول حل و فصل مسائل و انحرافات ساده اي از قبيل دزدي ، بي عفتي ، كتك كاري و دعوا و ... هستند. »(3)

        «... براساس آداب و رسوم رايج در قبيله «اري» سالمندان به ويژه پدر و مادر ، توسط بزرگتر يا « تودي» (TIODI) نگهداري مي شوند . پسر بزرگتر(ارشد) وارث اصلي نقش اجتماعي ، جايگاه مذهبي و اموال پدر خود مي باشد ، به ويژه در مورد « گودمي ها» اين مسئله از دقت بيشتري برخوردار است ( بخصوص اگر پدر يك گودمي باشد).»(4)

        همچنين مسئوليت پرستاري و درمان پدر و مادر سالخورده در ايام بيماري و نيازمندي بر عهده پسر بزرگتر مي باشد.

        در صورتي كه پسر ارشد به گونه اي ديگرعمل كند و مسئوليت هاي لازم در مورد والدين خود را نپذيرد ، مردم اين دعا را براي وي نخواهند كرد:« خداوندا  تو را قوي تر نمايد» و يا « خداوندا به روح پدر و مادرت بركت دهد»  و به اين ترتيب وي از زندگي اجتماعي محروم خواهد شد.

        بنابراين ، از ترس وقوع چنين طرد اجتماعي ، هر پسر بزرگتري (ارشدي) در جامعه احساس احترام و مسئوليت در قبال والدين  مسن خود مي نمايد .اين وظايف به ويژه در زمان سالمندي ، انجام مراسم تشييع جنازه، تقديم خيرات براي روح پدر و مادر ، متجلي مي شود.

2-1- نقش جنسيت و مقام اجتماعي :

        در هر شبكه خانوادگي « اري » معمولا پدر در رأس خانواده قرارداشته و مسئول اموري از قبيل اداره تمام افراد خانواده و تبيين امور اجتماعي براي آنان مي باشد.

        وظيفه مادر انجام امور خانه داري ، نظم و نظام دادن به امور خانواده و اجتماعي كردن كودكان مي باشد.

در موارد چند همسري ،  هر زن وظايف خاص مربوط به خانه و كودكان خود را انجام مي دهد.

        نقش جنسيت در حيطه مسائل اقتصادي مردم « اري » ، يك نقش مكمل است. چرا كه هم مردان و هم زنان در امور كشاورزي ، از قبيل شخم زدن( كه البته مشاركت زنان كمياب است )، كندن ريشه درختي به نام « اينست» (ENSET) كه شبيه موز است ، وجين كردن ، برداشت محصول ، كشت سبزيجات ، هل و قهوه مشاركت دارند.

        « ... زنان قبيله علاوه بر مشاركت در امور كشاورزي ، به انجام امور ديگري از قبيل تهيه غذاهاي محلي مثل «آميچو»(AMICHO)، « گودري» (GODRE) ،« آسني » (ASNI) و نان و نوشيدني هايي مثل" بورده" و" گولا" براي تمامي افراد خانواده مي پردازند. همچنين آوردن آب ، آسياب كردن گندم و « تف » ( نوعي گندم محلي براي پخت «اينجراء» (INJERA)، نان مورد دلخواه اتيوپيايي ها ) و پرورش صيفي جات و سبزيجات از وظايف  زنان مي باشد.»(5)

        « ... در مواردي كه مرد داراي بيش از يك همسر مي باشد، زمينش را بطور مساوي بين آنها تقسيم مي نمايد و هر يك از آنها به كشت محصولاتي كه مورد  نيازشان مي باشد مي پردازند، حتي محصولات قابل فروشي كشت مي كنند كه از محل درآمد حاصل از فروش آنها ، لباس و وسائل مورد نياز خودشان و كودكانشان را خريداري مي كنند. »(6)

        بنابراين در موارد چند همسري، هر زن موظف به تأمين غذا ، لباس و ساير ضروريات زندگي براي خودش و كودكانش مي باشد و در صورت لزوم همسرش نيز در مخارج به وي كمك
مي كند.

        با توجه به نقش اجتماعي زن در اين منطقه ، به ويژه در ناحيه مرتفع زنان از بلند كردن موها، پوشاندن سر با روسري و خود آرايي منع شده اند. زنان اغلب موهاي خود را مي تراشند و سر را با چيزي نمي پوشانند ، لباس هاي بسيار ساده مي پوشند و گردنبند و زينت آلات به خود نمي آويزند.

        طبق باورهاي مردم قبيله"اري" ، بلند كردن موها يا پوشاندن سر با روسري نمادي از هرزگي است ، بنابراين توسط افراد جامعه پذيرفته نمي شود . زنان همچنين مجاز به مشاركت در امور برتر اجتماعي نمي باشند، مثلاً يك زن هيچگاه نمي تواند رئيس قبيله ، بزرگ مراسم مذهبي و مشاور و ... باشد، به همين ترتيب هيچگاه چنين نقش هاي اجتماعي از يك زن به دخترش به ارث نمي رسد.

چنانكه پيشتر گفته شد، تفاوت اجتماعي بين زن و مرد ، به ويژه در مراسم مذهبي مثل « آكا»، «بونكا»،«گنا» و «شينا» كه زنان حق مشاركت در آن را ندارند بسيار مشهود است. در تمام اين مراسم مذهبي زنان از حضور در مراسم و خوردن گوشت گوسفند قرباني منع شده اند. علت اين محدوديت ها و ممانعت ها باور بر ناپاكي زنان و آلوده شدن محيط و مراسم مذهبي و صحنه قرباني به واسطه حضور آنان مي باشد.

سخن آخر:

        هدف اصلي از طرح اين مباحث با عنوان «بررسي وضعيت فرهنگي مردم قبيله اري  در اتيوپي»،بررسي مراسم تولد كودك و پرداختن به تابوها و تحريمات فرهنگي در ميان اين قبيله ساكن در جنوب غربي كشور  اتيوپي مي باشد.

        همچنين نگارنده در اين گزارش تحقيقي تلاش كرده است ارتباط بين كودك ، انزواي مادر و توالي اتفاقات موجود در ارتباط با مكان و زمان را به منظور نشان دادن اهميت رويداد تولد در قبيله مذكور شرح دهد. بكارگيري موضوعات و نمادهاي سمبوليك آنها نيز جهت توضيح نقش اجتماعي، وضعيت و ارتباط افرادي كه كاركردي در مراسم تولد كودك دارند، از جمله مواردي بود كه در اين مقاله بيان شد.

به علاوه موقعيت فرهنگي ، شامل سرزمين ، مردم ،سازمان اجتماعي ، اعتقادات و ايدئولوژي ، زمينه و پيشينه لازم جهت شناخت گروه هاي نژادي را فراهم نموده است.

        در قسمت دوم اين فصل كه مبين مراسم مختلف ويژه تولد كودك است ، تمركز نگارنده بر روي مفاهيم متضادي مثل انزوا و اتصال مجدد، پاكي و ناپاكي ، آلودگي و پالايش ، مرد وزن ، خوب و بد و ... بوده است. انواع مختلف تابوهاي غذائي و ساير تحريمات و ممنوعيت هايي كه به همراه تولد آورده مي شود و دوگانگي (تفرق ) اجتماعي بين طبقات مختلف در جامعه نيز در اين بخش شرح داده شده است.

        هنگامي كه صحبت از محدوديت هاي اعمال شده در رويداد ولادت به ميان مي آيد، به ويژه با توجه به مواردي مثل ، منزوي كردن مادر در زمان قبل و بعد از تولد، طرد نوزادي كه دندان بالايي اش زودتر رشد كرده به بهانه بدشگوني و همچنين اعمال محروميت ها و تحريمات براي مادر شيرده ، اين مسئله به ذهن خطور مي كند كه شايد هدف اساسي از اعمال اين تحريمات حفظ مادر ، نوزاد و خانواده از مخاطرات بهداشتي كه سلامت افراد را تهديد مي كند، باشد.

         البته قابل توجه است كه به همراه رشد و توسعه اقتصادي و اجتماعي لزوماً تغييرات متعددي در اين باورها و اعتقادات رخ داده است. چنانكه در نسل هاي متوالي اين قبيله ، به همراه توسعه اقتصادي – اجتماعي ، تحولات رفتاري نيز مشهود بوده است.

        از سوي ديگر ، عيادت از مادر شيرده توسط خويشاوندان دور و نزديك ،› دوستان و همسايگان به همراه اعطاء هداياي مختلف ، بيانگر وجود رابطه تنگاتنگ اجتماعي بين كليه افراد قبيله مي باشد. برپايي مراسم نام گذاري ، دعوت از قابله اي كه طفل را به دنيا آورده و اعطاء نقش اصلي مديريت جشن به وي ، نام گذاري طفل توسط پدر يا پدر بزرگ با اسامي كه يادآوري تجارب مهم گذشته هستند، در حقيقت نشان دهنده اهميت رويداد ولادت در ميان قبيله مي باشد.

        اگر به مفهوم سن و جنسيت كه در قسمت سوم اين فصل آمده است توجه شود، گروههاي سني مختلف در ارتباط با نقش ها و وضعيت اجتماعي متفاوت مشاهده خواهد شد. البته جنسيت در اين گروه بندي نقش مهمي ايفا مي كند. نقش هاي اجتماعي مكمل و وضعيت هاي اجتماعي متفاوت در ميان مردان و زنان كه در امور اجتماعي وخانوادگي مشاهده مي شود و ساختار و عملكرد جامعه در فعاليتهاي اقتصادي – اجتماعي ، كه پژوهشگران را از دست يابي به بصيرتي جامع در ارتباط با مراحل رشد جامعه پذيري كودك در قبيله «اري » ناتوان مي نمايد.

         نگارنده در اين رابطه تلاشي نيز براي تشريح فاكتورهاي متعدد فرهنگي موجود در منطقه كه در برگيرنده روند رشد كودك تا مرحله جامعه پذيري فرد مي باشد. انجام داده است .

       حال از آنچه كه گفته شد اين نتيجه حاصل مي شود كه روابط اجتماعي يكي از فاكتورهاي مهم در زندگي قبيله «اري» است . با درك اين مفهوم مي توان به راحتي پذيرفت كه وقوع رويدادي مثل ولادت ، در جامعه اي كه همانند يك خانواده منسجم است و امور اجتماعي در آن از اهميت بالائي برخوردار است. مي تواند با مراسم ، آداب و جشن هايي مختلفي همراه باشد كه زمينه مناسبي جهت بررسي فرهنگ ، آداب و رسوم و ساختار اجتماعي اين مردم را فراهم مي كند.

همچنين زمانيكه  طبق باورهاي مردم قبيله"اري" ، بلند كردن موها يا پوشاندن سر و بدن نمادي از هرزگي بود، و زنان اين قبيله روزي مجاز به مشاركت در امور برتر اجتماعي نبودند،اما امروزه همه اين مفاهيم كاملا تغيير كرده و الان برهنگي در همان جامعه مساوي با هرزگي و همه سطوح اجتماعي خواهان مشاركت فعال زنان در مسائل اجتماعي و سياسي مي باشند تا از جامعه اي پويا و بالنده برخوردار شوند.

        لذا تمركز نگارنده بر روي مراسم ولادت در اين فصل نيز به دليل آن بوده است كه آداب و مرسوم در اين رويداد خاص ، آينه تمام نماي فرهنگ و آداب و رسوم مردم قبيله «اري» مي باشد.

توضيح بعضي از واژه هاي متن :

1-«آكا» (AKA) : مراسمي جهت بزرگداشت روح پدر بزرگ مادري .

2- «آميچو»(AMICHO) : غذاي سنتي كه از پوسته ريشه درخت موز كاذب تهيه مي شود.

3-«آنجي تسي »  يا  آنجيس»  (ANGETSE/ANGIS) : فرزند پسر

4- « آشنده» ( ASHENDEH) : يكي از گروه هاي نژادي عمده در قبيله «اري» اومو

5- «آسني» (ASNI) : غذاي سنتي كه از طبخ ريشه گياه موز كاذب حاصل مي شود.

6- «بابي» (BABI): رئيس قبيله

7- «باكو» (BAKO): واژه اي كه هم بنام قبيله و هم منطقه متعلق به اين قبيله اشاره مي كند.

8- «بيومر» (BIYOMER) : سرزمين متعلق به قبيله «اومو»

9- «بيو» (BIYO) : يكي از قبايل متعلق به گروه «اري » اومو

10- « بورده » (BORDE): يك نوشيدني سنتي كه از ذرت و جو تهيه مي شود.

11- «بونكا» (BUNKA) : محل انجام قرباني كه به طور سالانه ، به منظور جلب رضايت نيروي حمايت كننده در آن قرباني انجام مي شود و مراسم مذهبي برگزار مي گردد.

12- «داها – من»(DAHA-MAN): كوزه گر

13- « ايميكل»"(EMEKEL): قسمت مركزي «بونكا» كه طي مراسم مذهبي گوسفند در آنجا قرباني مي شود.

14- « فيكي – من » (FEKE-MAN): آهنگر

15-  «گاسي – گير»(GASSIGIR): حياط

16- « گلتا»(GELTA): بزرگتر- مقام ارشد

17- «گنا» (GENA): مراسمي جهت بزرگداشت روح پدر بزرگ پدري

18- « گسه – من » (GESSE-MAN): يكي از طبقات اجتماعي «اري » كه معمولاٌ نقش خدماتي دارند.

19- «گودري » (GODERE): غذايي سنتي كه از پخت ريشه گياه و كلم حاصل مي شود.

20- « گودمي» (GODMI ): شخصي كه قدرت  تعبير و تفسير امور بر مبناي مشاهده امعاء و احشاء گوسفند قرباني را دارد.

21- «گولا»(GOLA): نوشابه سنتي تهيه شده از ذرت ،جو و ...

22- « ايندي»(INDI): يكي از گروههاي نژادي عمده در قبيله «اري »

23- «كنساء»(KENSA): يكي از گروههاي نژادي كه طبق باور مردم « اري » پاك تلقي
مي شوند.

24- «كوي تا» (KOITA): هدايايي كه به عروس تعلق مي گيرد.

25- «لي دا» (LIDA): يكي از قبائل «اري »

26- «لي دامر» (LYDAMER): سرزمين هاي متعلق به قبيله « لي – دا»

27- «ماتسنس» يا « مايز»(MATSENESE/MYSE): فرزند دختر

28- «منا» (MENA): يك طبقه اجتماعي از قبيله « اري» شامل «گسه – من»، «داها- من » و «فكه – من » كه ناپاك تلقي مي شوند.

منابع ومآخذ:

الف) مشاهدات عيني و تحقيقات ميداني نگارنده از قبيله مذكور در كشور اتيوپي

ب)منابع مشروحه زير:

 1-Bartels Lambert.1983.Oromo Religion:Myths and Rites of the Western Ormao of Ethiopia Berlin :d.Reimer .pp.345-349

2-Braukaemper,Ulrich.1986.Belief and Experience among the Ari.Oslo.Norwegian University Press.p.49

3-Ritual ceremony in Ari Tribe.The Ethiopian Herad.date.September 1975.p.3

4-Hamer,Joh,and Iamer.1966,Spirit Possession and its social –Psychological Implications among the Ari of south West Ethiopia,Ethnology 5.4:392-408

5-Braukaemper.Op.Cit.p.50

6-Ibid.p.52

 ==================================================

     کلید واژه ها:  آفریقا/اتيوپي/قبيله اري/بازي خرگوش/ آكا/بونكا/گنا/شينا/گسه مان /گه هاس/تودي/اينست/آميچو/گودري/بورده/گولا/تف/داهامن/فيكي من/گاسي گير/گلتا/گنا/لي دا/مايز/منا/مهرنیا

+++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

استفاده از این مطلب با ذکر منبع مجاز می باشد.با تشکر/مهرنیا

+++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

ایمیل های شخصی نگارنده:

kmehrnia@yahoo.com                  kmehrnia@gmail.com

====================================

لطفا برای مطالعه مطالب بیشتر در خصوص  آفريقا به قسمت راست وبلاگ(آرشیو موضوعی)مراجعه و مقاله مورد نظر را رویت فرمائید.با تشکر.مهرنیا

=============================================================