تقويم گوجي وتاثیرآن بر فرهنگ مردم اتيوپي

(قسمت دوم و پایانی)

         ترجمه و تدوین: سید کاظم مهرنیا

اشاره: 

  در قسمت اول این نوشتار درخصوص اهمیت تقویم گوجی در فرهنگ مردم اتیوپی مطالبی ذکر شد و اشاره گردید که این تقویم بعنوان تقویم اصلی(مثل تقویم هجری شمسی برای ایرانیان و فارسی زبانان اهمیت دارد) مردم اتیوپی محسوب می شود و مردم این کشور در حال حاضر بر اساس این تقویم امورات روزمره و تمامی فعالیت های اجتماعی را تنظیم می کنند و تقویم گوجی(يكي از قبائل مشهور اتيوپي ، قبيله « گوجي » مي باشد.)هفت سال از تقویم میلادی(گریگوری) عقب تر می باشد (الان که سال 2007 میلادی می باشد در اتیوپی سال 2000 اتیوپیائی است).

زبان اصلی مردم اتیوپی امهری می باشد و لذا در این نوشتارسعی شد تا برای حفظ اصالت فرهنگی مردم این خطه معادل امهری کلمات و مفاهیم استفاده شده را به رعایت حفظ امانت عینا به همان شکل آورده شود.

يكي از قبائل مشهور اتيوپي ، قبيله « گوجي » مي باشد .«گوجي ها» از قوانين وقواعد «گادا»(Gada)- به شيوه اداره دموكراتيك وسنتي ارومو اطلاق مي شود- تبعيت مي كنند. تقويم گوجي جزء لاينفكي از قوانين «گادا» محسوب مي شود كه توسط مردم به صورت دقيق رعايت مي شود. بايد ها ونبايدها دراين تقويم مشخص شده است وپديده ها به همراه منابعشان مورد تعبير وتفسير قرار گرفته اند.

در قسمت اول این نوشتار تمامی روزهای ماههای تقویم گوجی و اسامی و کارکرد هرروز به تفکیک مورد بررسی دقیق قرار گرفت و بقیه ماهها و سایر فواید در بخش پایانی این بحث مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

     ادامه مطلب از شماره قبل :

ماه هاي سال در تقويم گوجي

       « ...امروزه تقويم گوجي از 12 ماه يا 360 روز تشكيل شده است.جادادن سال كبيسه دراين تقويم جائز نيست.دوازده ماه سال به ترتيب عبارتنداز:

1-   « هاگاه يا» (Hageya)

2-   « بيرا»(Birra)

3-   « اون كولسا» (Inkolesa)

4-   « ساداسا»(Sadasa)

5-   « آراسا» (Arasa)

6-   «كامو» (Qamu)

7-   « بادي سا» (Baddesa)

8-   « بيس دوتي سا» (Bisdottesa)

9-   « كان سا» (Cansa)

10-«اي لا» (Ella)

11-« ووكا باجي »(Wocabaji)

12- « آدولي سا»(Adolesa)

       درتقويم گوجي « هاگه يا» (Hageya) اولين ماه سال و « آدولي سا»(Adolesa) آخرين ماه سال است.

       چنانكه ملاحظه مي شود اين تقويم (پنج) 5 روز كسر دارد واز آنجائيكه براي گوجي ها دراين 5(پنج) روز اتفاقات بدي رخ مي داد لذا درمحاسبات خود از اين 5(پنج) روز صرف نظر كرده آن را درهرسال محاسبه نمي كنند بلكه نحوه محاسبه اين (پنج) 5 روز بعد از هر 6 (شش) سال مي باشد وگوجي ها بعد از هر شش سال ، از يكماه سي روزه كامل اضافي برخوردارند.[i]

چهار ماه مهم در تقويم گوجي :

       « ... درميان 12 ماه ، ماه هاي « آراسا» ، « بادي سا» ، « كان سا» و » آدولي سا» از اهميت ويژه اي برخوردار هستند. مردم معتقدند كه اگر مراسم عبادي وجشن هايي مثل نامگذاري فرهنگي ، ازدواج ها و غيره دراين ماهها انجام بگيرد، تمام آرزوها وخواسته ها برآورده خواهد شد و همه طرحها به طور موفقيت آميز به نتيجه خواهد رسيد.

        دراصطلاح گوجي ها به اين چهار ماه مهم ، ماه « جيا ايلما اورما» (Jia Ilma Orma)- ماه پسر غريبه - اطلاق مي شود. اين ماه ها بهترين زمان براي انجام فعاليت هستند واين اصطلاح بيشتر براي اجراي مراسم عروسي به كار مي رود يعني مهمترين مسئله اي كه بقاء جامعه را تضمين مي كند.

 درعرف گوجي ها ازدواج با نزديكان واقوام ممنوع است ودختر بايد دراين ماهها با « ايلما اورما» يعني « پسر غريبه» ازدواج نمايد.[ii]

اوربيتو(Orbito) يا ماه سيزدهم از تقويم گوجي :

       « ... انتظار مي رود كه به محض آغاز اين ماه ، بارندگي نيز شروع شود.ساليان سال گوجي ها احساس مي كردند كه چند روز وقفه بين «آدولي سا» (Adolesa) – آخرين ماه سال قديمي – و« هاگه يا» (Hageya) – اولين روز سال جديد- وجود دارد، بنابراين پيشنهاد كردند كه اين روزها به عنوان ماه سيزدهم درنظر گرفته شود.اين ماه ابتداء « اوربيتو»(Orbito) و بعد بنام « كوكوپا هاگه يا» (Cocopa Hageya) ناميده شد.

       مردم بعد از اين زمان اعتقاد پيدا كردند كه اين ماه توأم با بد شانسي ، مرگ هاي بسيار وحملات دشمن است.درنتيجه ماه افزوده شده مورد پذيرش قرار نگرفت.»[iii]

به نظر مي رسد اين اختلاف وفاصله زمان در اثر تراكم پنج روز و پنج ساعت و چهل وهشت دقيقه محسوب نشده درسال بوجود آمده باشد.پس از حدود (شش)6 سال روزهاي محسوب نشده جمع شده ويك ماه را تشكيل مي دهد.

تفاوت تقويم رسمي اتيوپي با تقويم گوجي :

       تقويم رسمي اتيوپي از 12 ماه 30 روزه و یک ماه 5 روزه تشكيل شده است ، چنانكه درسر در ورودي اداره كميسيون توريسم اتيوپي چنين نوشته شده است .                                         

« به سرزمين هميشه آفتابي 13(سيزده) ماهه خوش آمديد».

       درحاليكه  تقويم گوجي از 12 ماه 30 روزه ترتيب يافته و 5(پنج) روزه و 5(پنج) ساعت و 48 دقيقه فاصله بين روز آخر سال قديم  وروز اول سال جديد دراين تقويم به دليل اعتقاد به نحس بودن آن در نظر گرفته نشده است .اين اختلاف فاصله زمان در اثر تراكم روزهاي ذكر شده پس از (شش)6 سال جمع گرديده ويك ماه را تشكيل مي دهد.

ماههاي سيزده گانه سال اتيوپي (به زبان امهري ):

        1-«مسكرم»(Meskerem: اولين ماه سال را «مسكرم» واولين روز از اين ماه را به زبان امهري
« اينكوتاتاش »(Inqutatash) يعني « نوروز» گويند.

1-    « تكيمت»(Tekimt)

2-   « هيدار» (Hidar)

3-   «طه ساز» (Tahsas)

4-   «تر» (Ter)

5-   « يكوتيت»(Yekoutit)

6-   «مگابيت» (Meyabit)

7-   « ميازيا» (Meyaziya)

8-   « گين بوت»(Genbot)

9-   « سنه»(Sene)

10-         « حمله»(Hamle)

11-         « نحسه»(Nahse)

12-         «پاگومه»(Pagume)[iv]

        همانگونه كه درصفحات پيشين اين فصل از نوشتار تحقيقي آمده است ، كشور اتيوپي از تقويم مستقل ومختص به خود برخوردار است و دراين تقويم سال از 13 ماه و 365 روز تشكيل مي شود و 12 ماه براساس تقويم اتيوپي 30 روز مي باشد و 5 روز(يا 6 روز كبيسه) باقيمانده هم براساس تقويم اتيوپي يك ماه قلمداد مي شود.

       تقويم اتيوپي ريشه در فرهنگ ديرينه اين سرزمين دارد وتقويم آن منعكس كننده ميراث آنيميستي ، يهوديت، روم باستان ، مسيحيت و اسلامي مي باشد .يكي از ويژگيهاي منحصر به فرد اتيوپي ، تقويم آن است.

       اتيوپي هنوز به تقويم « ژوليان» (Julian) ، تقويمي كه درسال 46 ميلادي زمان « ژوليوس سزار» در روم تنظيم شده ، وفادار است.(دراين تقويم درسال 1582 ميلادي توسط » پاپ گريگوري (Pop Gregory) اصلاحاتي به عمل آمد وامروزه در يك فرم استاندارد به تقويم اروپايي شهرت يافته وازآن استفاده مي شود).

       اصل تقويم « ژوليان» (Julian) كه رد پاي آن به تقويم خورشيدي مصر باستان كه براساس طغيان ساليانه رود نيل (Nile) بوده ، برمي گردد. سپس ژوليان (Julian) تقويم را به 12 ماه مساوي سی روزه تقسيم مي كند وپنج روز باقيمانده (يا شش روز درسال كبيسه) ماه سيزدهم را تشكيل مي دهد.

تفاوت ساعت ، ماه وسال براساس تقويم اتيوپي با تقويم اروپايي

الف )شبانه روز

       ساعت اتيوپيايي به دو زمان 12 ساعته صبحگاهي و شامگاهي تقسيم مي شود ومثل ساعت اروپايي ، يك شبانه روز 24 ساعت پيوسته نمي باشد بلكه از ساعت 7 صبح به وقت اروپايي ، مساوي با ساعت يك صبح ساعت صحبگاهي اتيوپيايي است و تا ساعت 7 غروب مساوي با ساعت يك وقت شامگاهي اتيوپيايي است وبنابراين اختلاف ساعت اتيوپي با ساعت اروپايي 6 ساعت مي باشد .مثلاً اگر از اتيوپيايي در ساعت 7 غروب سئوال شود ساعت چند است ؟ پاسخ خواهد داد ساعت يك به وقت اتيوپي است .

ب ) ماه وسال :

       چنانكه قبلاً گفته شد يكسال اتيوپي مساوي با 12 ماه سي روزه و يك ماه 5 روزه (6 روزه درسال كبيسه ) مي باشد وسال اتيوپي هم با تقويم اروپايي حدود 7 سال اختلاف دارد.هم اكنون كه اين مقاله تحقيقي به رشته تحرير درمي آيد وسال 2007 ميلادي مي باشد ، كه براساس تقويم اتيوپي سال 2000 اتيوپي است .يعني سال اتيوپيايي 7 سال از همتاي اروپايي خود عقب تر است.

       نكته اينكه تمامي ادارات براساس ساعت وتقويم اتيوپي عمل مي كنند وتنها بعضي از شركت هاي داخلي كه تابع مؤسسات بين المللي هستند مثل هواپيمايي ، شركت مخابرات اتيوپي وبعضي از مؤسسات مالي از تبعيت تقويم اتيوپيايي معاف مي باشند.[v]

اينكوتاتاش (Inqutatash) يا نوروز اتيوپي :

       « اينكوتاتاش» به زبان امهري به معني « نوروز» مي باشد وآن ، اولين روز از سال جديد در اتيوپي است ومصادف با اول ماه « مسكرم» (Meskerem)- روز 11 ماه سپتامبر اروپايي – كه ماه اول سال تقويمي اتيوپي است ، مي باشد.

        درسراسر اتيوپي درچنين روزي جشن گرفته مي شود وافراد با دسته هاي گل به ديد وبازديد يكديگر رفته وبا آذين كردن منازل از سبزه ها وخوشبو كردن خانه ها به استقبال عيدشان مي روند.

ماه سپتامبر (شهريور)ياه به زبان امهري «مسكرم» ، اولين ماه وآغاز سال جديد دركشور اتيوپي محسوب مي شود.درماه سپتامبر مشقت و سختي وفصل بارندگي وزمستان اتيوپي تمام مي شود وبدين ترتيب اتيوپيايي ها وارد فصل برداشت مي شوند.ماه سپتامبر در واقع ماه انتقال از سال قديمي به سال نو مي باشد.

دراولين روز از ماه « مسكرم» ، هركسي به فراخور حال ووضعيت مادي خود گوسفند ويا خروسي قرباني كرده وگوشت قرباني را ميان فقراء تقسيم مي كند.

 در فرهنگ مردم اتيوپي قرباني كردن دراولين روز از ماه سال جديد از جايگاه ويژه اي برخوردار است و حيواني كه قرباني مي شود بايد خيلي خوش رنگ باشد ورنگ شاد باعث شگون و خوش يمني را درآن سال براي اعضاي خانواده به ارمغان خواهد آورد.

شايان ذكر است ، آداب ورسوم مذكور از طرف همه مردم اتيوپي مورد احترام مي باشد و همه پيروان اديان در اتيوپي ، اعم از مسلمان ،مسیحی ، يهود و آنيميست ازاين فرهنگ تبعيت مي نمايند.            

سخن نگارنده

       وقت گوهر است ، فصل ها زندگي را مي سازند، فصلهاي مختلف در مناطق مختلف دنيا از ماههايي با روزها وشب هاي طولاني درمناطق قطبي ، چهار فصل در مناطق معتدل تا فصول خشك وباراني در مناطق گرمسيري ، متغير است.

       تقويم ها براساس فصول اختراع شدند. اكثر تقويم ها داراي منشأ  نجومي هستند وبه حركات زمين ، ماه وخورشيد وابسته اند.

       بنابراين تقويم ها حلقة اتصال بشر ونظام هستي مي باشند. تقويم ها نشأت گرفته از نياز انسان ها براي تنظيم واحدهاي زمان جهت برآورده كردن نيازهاي جامعه بوده است.

       پيشينيان ، براساس طرح هاي كشاورزي ، شكار ، چرخه هاي مهاجرت، فالگيري وپيشگويي وچرخه هاي حفظ وقايع طبيعي و باورهاي خود، اين تقويم ها را تنظيم وپايه گذاري كرده اند وآيندگان با پالايش ونياز روز موارد پيچيده ودست وپاگير را از آن حذف كرده اند بطوري كه وامروزه مبناي عمل براي افراد يك جامعه محسوب مي شود.           

       اتيوپي ، كشوري است با پيشينه تاريخي و فرهنگي مخصوص به خود كه داراي تمدن سه هزار ساله « آكسوم ها» (Axum) مي باشد وباتوجه به قدمت تاريخي و پيشينه فرهنگي ، اين كشور از امتيازات ويژه اي براي خود بهره مند است وبرخورداري زبان و خط مستقل ، يعني امهري ، تقويم وتاريخ مستقل و... ويژگي ها وامتيازات برجسته فرهنگي اين كشور محسوب شده و جاي تحقيق ، تفحص و بررسي ويژه دارد.

       از ديگر امتيازات برجسته وممتاز كشور اتيوپي ، موضوع « خويشتن داري مذهبي » است .دراين كشور باتوجه به وجود پيروان اديان مختلف ، همه با مسالمت وسازگاري وحرمت خاصي دركنار هم زندگي مي كنند واين روند براي قرن ها دراين كشور ادامه دارد واين هم موضوعي است كه به تحقيق مستقل نيازمند مي باشد،تا باشد با زواياي مختلف از غناي فرهنگي اين كشور براي علاقمندان آشكار شود.

       همچنين از ديگر ويژگي هاي فرهنگي واجتماعي كشور ومردم اتيوپي اين است كه حتي يك روز سابقه استعماري نداشته  وشديداً پايبند به داشته ها وباورهاي خود بوده اند واين موضوع درسراسر آفريقا منحصر بفرد مي باشد.

       از آنجائيكه امپرياليسم خبري در ايفاي رسالت خود در بزرگنمايي نداشته ها وضعف ها براي اينگونه كشورها چنان ماهرانه عمل كرده ، گويي كه اين ملت از هيچ پيشينه اي برخوردار نبوده وهرچه هست ازعلوم ودانش گرفته تا فرهنگ وتمدن ، همه متعلق به غرب مي باشد.اينگونه كشورها همواره قرباني خبرسازان جهاني بوده و خواهند بود.

 منابع ومآخذ

.Abell.Exploration of the universe.New york,1964  G-[1]

     Asmarom Legassa.Gada:Three approaches to the study of African Society.New York,1973-2

    Calendar,Encyclopedia Britannica,15 ED,II,595-612-3

  4-J.T.Hinnant.The Guji Gada as a ritual System,Age generation and time,London,1978    

          5-   Kassam,Gabbara ritual and seasonal calendars,Proceedings of the Eight International Conference of Ethiopian Studies.819-27

     6-  KahssayeKebede:The Ethiopian Calendar and Inqutatash (new year),part Arts and Culture,The Ethiopia Herald,date September 2000,p.8

7-مشاهدات عینی و تحقیقات میدانی نگارنده از کشور اتیوپی

ایمیل های شخصی نگارنده:                            

kmehrnia@yahoo.com                  kmehrnia@gmail.com

آفریقا/ اتیوپی/ قبائل/ارومو/گوجی/اومو/گادا/تقویم/اینکوتاتاش/مسکرم/آکسوم/ سیدکاظم مهرنیا

=============================================================================