برخي ارزش هاي فرهنگي

كشور غنا وتحولات آن

(قسمت دوم)

نویسندگان:جان اي .کوادا و يائوچاچاهه

ترجمه وتدوین: سيدكاظم مهرنيا(محقق و مدرس مسائل آفریقا)

 اشاره :

       درنوشتارگذشته به بعضي اصالت هاي فرهنگي آفريقائيان به ويژه مردم غنا، مثل اعتقاد به نظام خانوادگي گسترده ، ادب ونزاكت وجديت در تربيت شهروندان شان ، مطالبي عنوان شد.

       دراين بخش از نوشتار به «جايگاه عاطفي هدايا» در فرهنگ مردم غنا و
 «جايگاه  سالمندان دراينگونه جوامع » مورد بررسي قرار خواهد گرفت ودرآخرين قسمت اين مقاله ، به برخي از تحولات ،دگرگوني ها و رويكرد هائي كه در فرهنگ مردم آفريقا روي داده است ، مورد تبيين وارزيابي قرار خواهد گرفت ومترجم درخاتمه به نقد وبررسي اين نوشتار پرداخته است.

1- هدايا

      ساكنين مغرب زمين هميشه هديه دادن را بعنوان يك نقطه قوت آفريقائيان قلمداد كرده وغالباً اظهار مي دارند كه يك آفريقايي ، لذت بخش ترين لحظه اش ، زماني است كه وي هديه اي را از طرف بستگان خود دريافت دارد.

      غربي ها تصور مي كنند، ازآنجائيكه مردم آفريقا به دليل فقرشان با دريافت اين هدايا خرسند شده وازخود ابراز احساسات نشان مي دهند ، ولي اين طرز تفكر از برداشت غير صحيح غربي ها از فرهنگ آفريقا ناشي مي شود ومشاهدات عيني از فرهنگ مردم غنا خلاف اين برداشت را ثابت مي كند.

      مردم غنا با دادن وگرفتن اين هدايا ، ضمن اينكه يكديگر را گرامي مي دارند ، همچنين آنان بي توجهي خود به ارزشهاي مادي را اثبات مي كنند.هدايا بعنوان يك نماد ومظهري از مظاهر صلح و دوستي رد وبدل مي شود وبه همين جهت است اگر كسي كه براي مدتي جهت امرار معاش به شهر ديگري مهاجرت كند وهنگاميكه برمي گردد براي همه اعضاء خانواده هدايايي هرچند كوچك تهيه و به هريك از افراد خانواده خود اهداء مي نمايد.

      رد وطرد يك هديه بدون ارائه هيچ دليل منطقي وعمده،ممكن است بعنوان يك ندايي از دشمني وبياني از تحقير واهانت را در پي داشته باشد.

      اشاره به اين نكته مهم است كه اينطور نبايد تصور كرد كه هميشه افراد ثروتمند به افراد فقير هديه مي دهند. بلكه حتي فقيرترين مردم غنا دوست دارند تا يك  شئي ارزشمند را به بستگان وفاميل هاي ثروتمند خود هديه نمايند.

      «يك مددكار اجتماعي »ازكشور دانمارك كه مدت دوسال را به همراه همسراش دريكي از روستاهاي كشور غنا مقيم بوده وهنگام بازگشت به كشورش از مردم محلي هديه اي دريافت داشته وخاطره اش را براي نويسندگان اين كتاب چنين بازگو كرده است:

       « ...يك زن كهنسال غنائي دريك صبح زود در خانه ام را زد و وقتي در را باز كردم پيرزني را ديدم كه دو عدد تخم مرغ را درداخل سبدي گذاشته و آنرا براي من هديه آورده است وگفت كه اين تخم مرغ ها را براي خانواده ات به دانمارك ببر.»

      اين ميهمان نوازي زن كهنسال غنايي خود دليل محكمي است كه عموم مردم غنا براي « هديه» ارزش وجايگاه خاصي قائل اند.

2- رابطه سن سال با قدرت مشروع [1]

      درغنا مثل ساير بخشهاي آفريقا، سن وسال از اهميت بسيار بالائي برخوردار است. ديدگاه عموم  مردم  غنا اين است كه افراد كهنسال به جهت ارتباطي كه با ارواح نياكان وطبيعت اطراف خود دارند ، لذا قادرند تا از نيروهاي شرور و پلید جلوگيري كرده و سبب استحكام ، دوام وقوام زندگي وحيات مادي شوند.

      وبدين جهت است كه  مردم آفريقا ، براي سالمندان خود احترام خاصي قائل اند ومردم اين جوامع كهنسالان را موجب رحمت و بركت درميان خود مي دانند وآنان معتقدند كه سالمندان به جهت تجربه ارزشمند وگرانقدري كه درطي ساليان متمادي از طبيعت وروزگار كسب كرده اند ، براي نسل جوان از ارزش ويژه اي برخوردار مي باشد ولذا همين تجربه، موجب احترام وقدرت معنوي سالمندان درجامعه مي شود.

      پديده سن وسال درجوامع آفريقايي از اهميت بسزائي برخوردار است ، تا جائيكه حتي يك روز اختلاف درسن گاهي مي تواند بعنوان يك عامل سرنوشت ساز در يك روابط خويشاوندي عمل نمايد.

      درچنين جوامعي ، يك عضو جوان بايد احترام وتوجه عميق خودرا به عضو بزرگتر خانواده به هر نحوي كه ممكن است ، ابراز نمايد.طبيعي است كه اگر اين اختلاف سن زياد ومشهود باشد ، قطعاً اين ابراز ارادت بايد بيشتر باشد وبي حرمتي به افراد كهنسال وسالمندان بعنوان يك گناه نابخشودني وجدي در جوامع آفريقايي محسوب مي شود.

      احترام به افراد مسن شيوه مشخصي ندارد ودرمناطق مختلف وموقعيت هاي گوناگون متفاوت است.مثلاً در هنگاميكه فرد سالمندي سوار بر وسیله نقلیه عمومی شود ، افراد جوان تر  بايد صندلي خودرا براي او خالي كنند ويا اينكه بچه ها هرگز نبايد در گفتگوي مستقيم با بزرگترها مشاركت كنند، مگر زماني كه بزرگترها از آنان درخواست نمايند كه در رابطه با موضوع خاصي اظهار نظر نمايند ويا در بعضي مناطق جغرافيايي وقتي بچه ها با بزرگترها صحبت مي كنند، درخلال محاوره وگفتگو، مستقيماً به چهره بزرگترها نگاه نمي كنند.

      اين مواردي كه بدان اشاره شد، به هرحال نبايد موجبات فشار روحي براي بچه ها وكوچكترها را فراهم آورد وتا آنجا كه در رشد روزمره آنها وپيشرفت شان تأثير سوئي داشته باشد .چراكه بچه ها بايد با بزرگترهاي خانواده خود درخوردن، تفريحات و كار كردن مشاركت داشته باشند .

      همانطوريكه درابتداي اين نوشتار آمده است رعايت اين سلسله مراتب بعنوان يكي از با ارزشترين گنجينه هاي مردم غنا محسوب می شود .اگر يك شخص جواني نسبت به خواسته هاي خانواده خود سرپيچي ونافرماني كند ، چنين شخصي به عقوبتي سخت گرفتار خواهد شد ووجود آن فرد را براي همه افراد خانواده يا كل فاميل موجب بدبختي وبدشانسي تلقي مي گردد.

      درچنين جوامعي ، آن دسته از مردمي كه از يك موقعيت شغلي ويا از يك پست يا موقعيت اجتماعي مطلوبي درنهاد يا مؤسسه اي بهره مندند، انتظار دارند ، افرادي كه به هر نحوي به آنان مراجعه مي كنند وازيك موقعيت شغلي پايين تري بهره مندند به آنها با احترام برخورد نمايند وشأن وشئونات شغلي آنان را رعايت نمايند.

       بعنوان مثال ، اگر كسي ميهمان ويا رئيس مربوطه خودرا با نام كوچك صدا كند ، اين برخورد ، يك توهين آشكار واهانت مستقيم تلقي خواهد شد وبه همين جهت است كه بايد براي خطاب به
« مردان مسن تر» [2] چه درشهرها و چه در روستاها بايد از يك واژه افتخار آميز مثل « نانا» [3]، « توگبوي»[4] يا « ناي»[5] مخاطب قرار داد واين واژه ها در زبانهاي «آكان» [6] ،«اي وي»[7] و «گا»[8] بعنوان يك لفظ احترام آميز استفاده كرد.

      همچنين در لهجه هاي «آكان» و « اي وي» لفظ «مامي» [9] و«دادا»[10] به عنوان يك لفظ احترام آميز براي خطاب به « زنان مسن تر»[11] مورد استفاده قرار مي گيرد كه اگر اين واژه ها بدنبال اسم آن مخاطب آورده شود ، آن زمان از جنبه احترام آميزي بيشتري برخوردار خواهد شد.مثل «عمه مامي»[12] ويا « عمه دادا»[13].

3- مراقبت از افراد سالمند [14]

      درجوامع غربي ، حكومت به نحو شايسته و مؤثري از شهروندان سالمند وافراد كهنسال حمايت كرده وخواسته هاي آنان را دقيقاً پاسخ مي دهد.دركشور غنا، اين مراقبت از سالمندان به نسل جوان خانواده برمي گردد كه بايد از افراد مسن خود مراقبت نمايند.با وجود همه اين مشكلات و مسائلي كه اين مراقبت از سالمندان با خود به همراه دارد ، با همه وجود ، اين عمل بعنوان ارزشهاي دوست داشتني درجامعه غنا محسوب مي شود و اين ارزش ها تا آنجا اهميت دارد كه حتي افراد شهرنشين اين كشور هم ازآن به شدت محافظت مي كنند.

      اعتقاد به اين فرهنگ سبب شده تا فرزندان وديگر بستگان از سالمنداني كه تمام انرژي ووقت خودرا صرف رشد وپرورش آنان نموده اند ودر نهايت عشق و علاقمندي از آنان محافظت ونگهداري كنند.

      سالمندان معتقدند كه اين عمل فرزندان شان چيزي جز پرداخت ديون گذشته وجبران زحماتي كه آنها براي محافظت ومراقبت از آنها در طي ساليان سال متحمل شده اند ، نيست.

      درجامعه غنا ، اين خانواده ها چند نسل است كه از همه مراقبت كرده وروح آنان با اين ارزشها گره خورده است.وهمانطوري كه دراوايل نوشتار به آن اشاره شده مردم غنا ازاين تعليمات ودستورات اخلاقي به شدت مراقبت مي كنند واين فرامین  اخلاقي را از نسلي به نسل ديگر منتقل مي كنند.

      دركشور غنا، بچه ها با اشتياق تمام در اطراف كهن سالان وسالمندان تجمع كرده وداستان هاي گذشته آنها را كه درباره زندگي نياكانشان مي باشد ، مي شنوند، هنوز براي بسياري از بچه هاي روستايي ، اين داستانها جنبه سرگرمي دارد وتفريح دلپذيري براي آنان به حساب مي آيد.

4- دگرگوني جنبه هاي فرهنگي [15]

      مواردي كه تاكنون دراين نوشتار ارائه شد بيشتر بر جنبه هاي فرهنگ سنتي مردم غنا متمركز شده بود.اين موارد بيان شده ، كار قضاوت، در رابطه با كارآيي اين نوع فرهنگ ها را آسان مي كند.

      لازم به ذكر است كه اكثريت مردم غنا، زندگي شان را از روستاها آغاز كرده اند جائي كه مردم  آن به سنت ها شديداً پاي بند بوده واين سنت ها زندگي هر روزه آنها را تحت الشعاع قرار مي دهد و افراد هرچه ازاين زندگي سنتي وروستايي خود فاصله بگيرند وهرجايي كه بروند به سبب علاقه ودلبستگي فرهنگي آفريقائيان به سنت هايشان ،لذا آنان درهر شرائطي پاي بندي خودرا به فرهنگ شان ابراز مي دارند. اگرچه زندگي روزمره درحومه شهر بخاطر پيچيدگي ومشكلاتي كه با خود به همراه دار د، سبب مي شود كه ساكنين نتوانند با آن جديت وشدت، پاي بندي خودرا به سنت ها نشان دهند.

      به هرحال اين بدان معني نيست كه فرهنگ مردم غنا ، يك فرهنگ « پويا» [16] نيست ،بلكه تماس با مؤسسه آموزش غربي بطور قابل توجهي سبب دگرگوني فرهنگ اصيل مردم غنا گرديده است كه ذيلاً به چند نمونه ازآن اشاره خواهد شد:

الف – آموزش [17]

      دركشور غنا ، با شروع استقلال دراين كشور ، توجه خاصي به تأمين فرصت هاي تحصيلي براي جوانان غنايي بوجود آمد.درسال 1960 ميلادي ، دولت اين كشور اقدام به اجراء برنامه اي نمود كه نه تنها تحصيلات درمقطع آموزش ابتدايي را رايگان اعلام كرده بود، بلكه كتب درسي محصلين را هم بطور مجاني دراختيار آنان قرار مي داد، لذا مدارس ابتدايي به تعداد زيادي در روستاهاي مختلف دراين كشور ساخته شدند.

      با شروع سال 1980 ميلادي حدود 800 مدرسه ابتدايي ، 4500 مدرسه راهنمايي وحدود 205 دبيرستان و 59 دانشسراي تربيت معلم ، 20 هنرستان وسه دانشگاه درغنا وجود داشت كه همه موارد ياد شده ، مستقيماً از طريق دولت حمايت مالي مي شده اند.

      به هرحال سيستم آموزشي جديد، اصرار زيادي بر روي فرمهاي غربي مي كردند وبه تدريج انديشه وتكنولوژي غربي دراين كشور مبادرت مي نمودند وبه شدت از فرهنگ سنتي مردم غنا انتقاد مي كردند. بنابراين سيستم آموزشي يك نوع مدرنيته (شهرنشيني با فرهنگ خاص) را دربين محصلين ترويج وترغيب مي كردند كه بسياري از جوانان بعد از گذراندن اين دوره هاي آموزشي خودرا در دو دنياي ناسازگار غربي وآفريقايي (كه مبتني بر سنت هاي مردم غنا بود)روبرو مي ديدند.

      به هرحال تربيت آفريقايي ، آنها را قادر مي ساخت كه اكثريت شان يك رابطه خوبي را با فرهنگ خود ايجاد كنند و از فرهنگ خود محافظت كنند.همچنين مؤسسات آموزشي بطور غير مستقيم  سبب تكوين جديدي درغنا شوند، كه اين پديده تحت عنوان توانايي جوانان براي مبارزه بر سر اقتدار مشروع، نامگذاري مي شود.دراين راستا، اكثر مراكز آموزشي ، اعتصابات و تظاهرات زيادي را بوسيله دانشجويان عليه رهبرانشان تجربه كرده اند وسن وسال بالا هيچ تضميني براي كسب قدرت بيشتر واقتدار مشروع در داخل اين مؤسسات جديد به حساب نمي آيد.

      تغييراتي كه در طرز برخورد ورفتار ميان جوانان توسط اين مؤسسات بوجود آمده تا آنجا پيش رفته است كه فهم ودرك آنها را از برداشت شان از فرهنگ اصيل خود ، تحت تأثير قرار داده وسبب پيچيدگي در زندگي سياسي ملت ها شده است.

      در دو دهه آخر اين قرن شاهد چندين تظاهرات بوسيله دانشجويان دانشگاهها و مؤسسات آموزشي در مقابل دولتهاي خودكامه ونظامي بوده ايم .بدون شك امروزه دانشجويان به عنوان يك نيروي سياسي براي ملتهاي خود به حساب مي آيند.

ب – حمل ونقل وارتباطات [18]

      در زمينه نقل وانتقال وارتباطات دراين كشور پيشرفت هاي چشمگيري درمناطق مختلف حاصل شده است .شهرها و روستاهاي زيادي درحال حاضر بوسيله شبكه هاي ارتباطي جاده اي با هم مرتبط هستند .

      در اوائل سال 19802ميلادي دركشور غنا درحدود 322200 كيلومتر جاده احداث شده بود كه بخشي از اين جاده ها منتهي به فرودگاه بين المللي درآكرا مي شد وبخشي ديگر ازجاده ها شامل فرودگاه منطقه اي درتاكورادي [19]، كوماسي [20]، سان ياني [21] وتماله [22] را شامل مي شود.

      همچنين درغنا حدود 953 كيلومتر خط آهن وجود دارد كه شهرهاي كوماسي ، آكرا وتاكورادي را به هم متصل مي كند.

      اصلاح سيستم حمل ونقل دراين كشور بصورت يك جنبش عمل نمود وسبب نقل وانتقال سريع كالا، مايحتاج ومسافرين دراين كشور گرديد واين تحول ارتباطي بصورت غير مستقيم سبب ارتقاء كيفي وگسترش سريع اطلاعات وايده هاي نو وجديد دراين كشور شد.

      همچنين پديده مهاجرت كه هرروزه از روستاها به مناطق شهري وحومه اي مي انجامد درجامعه غنا ازيك جايگاه ويژه ، جهت بررسي برخوردار است ويكي از مهمترين نوع مهاجرت درآينده ، مهاجرت جوانان تحصيل كرده جوياي كار است كه از روستاهاي مختلف به شهرها روي مي آورند وبدينوسيله تمركز سنگيني از جوانان درمناطق مركزي وشهري ايجاد خواهد شد كه معضلاتي را درآينده بوجود خواهد آورد.

      بدون شك مهاجرت جوانان از روستاها به شهرها؛ در كيفيت وشيوه هاي زندگاني آنها تأثيراتي خواهد گذاشت وزماني كه اين جوانان مهاجر به زادگاه خويش در روستاها برمي گردند، آنها عادات وفرهنگ مكتب شهرنشيني را با خود به مناطق روستاها خواند برد وهمين عاملي در جهت تغيير وتحول سنتي بوسيله فرهنگ صنعتي خواهد شد.

ج – مراكز بهداشتي [23]

      تأسيس مراكز بهداشتي مدرن در كشور غنا ، از زمان استقلال (1960 ميلادي) دراين كشور آغاز وتاكنون ادامه دارد.

      تعداد اين مراكز در طي سه سال گذشته افزايش قابل توجهي داشته است بطوريكه از هفت مركز بهداشتي كه در زمان استقلال دراين كشور موجود بود، امروزه تعداد آن به حدود 60 مركز درماني رسيده است. همچنين مراكز درماني محلي زيادي توسط بخش خصوصي درحال احداث وگسترش
 مي باشد.

      علاوه بر اينكه دولت در زمينه حمايت از مراكز بهداشتي دراين كشور بصورت فعال عمل مي كند ولي مراكز مذهبي ومؤسسات خيريه زيادي وجود دارند كه اقدام به تأسيس درمانگاه در روستاهاي مختلف مي نمايند تا خدمات پزشكي رايگان را دراختيار بسياري از مردمي كه در روستاهاي دوردست دراين كشور زندگي مي كنند، قرار دهند.[24]

سخن مترجم: 

      چنانكه « جان اي کوادا» و« يائوچاچاهه» نويسندگان مقاله بيان داشته اند، آفريقائيان وابستگي عميقي نسبت به فرهنگ خود دارند ودر هر شرائطي ازآن محافظت مي كنند. بعضي ازاين جلوه هاي فرهنگي آفريقائيان بيشتر جنبه عاطفي دارد كه بشر در قرن حاضر شديداً به آن نيازمند است.

      ازآنجائي كه دولتهاي  پيشرفته درمناطق جغرافيايي مختلف با بهره گيري از درآمدهاي مطلوب، شهروندانشان را در بالاترين شكل ومطلوبترين وجه مورد حمايت مادي ومعنوي قرار مي دهند براي آنان حقوق شهروندي خاص و حقوق از كارافتادگي و... مقرر مي دارند ولي دولتهاي ضعيف دركشورهاي آفريقايي هيچ برنامه حمايتي مادي يا معنوي براي اتباع ازكار افتاده ويا سالمند خود ندارند، بنابراين افراد جوان تر درجوامع آفريقايي مطابق فرهنگ اصيل و سنتي خويش تحت عنوان
« احترام به سالمندان ومراقبت ويژه ازآنان» وظيفه اي را كه برعهده دولت است ، جبران مي كنند.

      همچنين دراين نوشتار نگارندگان، دقيقاً عواملي را كه سبب تغيير وتحول فرهنگ اصيل آفريقا شده را تبيين كرده اند وازجمله مهمترين فاكتورهايي كه سبب اين دگرگوني فرهنگي دركشورهاي آفريقايي شده اند ؛ مراكز ومؤسسات آموزشي ، تعداد وتنوع آنها بوده است.

      اين مراكز درهمه كشورهاي عقب افتاده ، خصوصاً درآفريقا ، سبب ارتقاء كمي وكيفي آموزشي وبينشي نسل جديد آفريقائيان شده اند ودانشجويان با بررسي اوضاع كشور خود، تسليم حكومت ها ، خود كامه وبي كفايت نخواهند شد واگر حكومتي سبب تحقير وتضعيف مردم شان را فراهم آورد ويا به هر نحوي رهبران دراداره كشور از خود ضعف نشان دهند، دانشجويان با بسيج امكانات وايجاد دستجات ، برعليه رهبران بي كفايت خود، برنامه ريزي كرده وبراي سرنگوني حكومت هاي فاسد، ازخود جديت نشان مي دهند.

      درحالي كه درگذشته ، طبق سنت هاي موجود در فرهنگ آفريقا ، عضو كوچك خانواده اجازه مشاركت در گفتگوي مستقيم خانوادگي ويا فاميلي را نداشته ويا تا وقتي كه بزرگترها به آن عضو كوچكتر خانواده اجازه مشاركت درمحاوره را نمي دادند ، آن فرد حق اظهار نظر نداشت وحتي در صورتي كه عضو كوچك تر اجازه مشاركت مي يافت ومي خواست اظهار نظري در رابطه با موضوعي بكند هيچگاه اجازه نداشت بطور مستقيم به چهره طرف مقابل خود نگاه كند ،لذا مشاهده مي شود كه امروزه اين گونه مظاهر فرهنگي ، كاركرد خودرا ازدست داده اند.درحقيقت، نهادهاي آموزشي توانسته اند جرأت وتوان اظهار نظر را به هرعضوي از خانواده كه از قابليت تفكر بيشتري برخوردار است ، بدهند.براين اساس ، سن وسال كه درگذشته عاملي بسيار مؤثر دراين نوع جوامع به شمار مي رفت ، اهميت خودرا از دست داد وامروزه شايسته سالاري جاي سالمند سالاري گذشته را گرفته است. همچنين بايد بپذيريم كه  فرهنگ سنتي آن توانايي وقدرت مقابله با همه مظاهر فرهنگ صنعتي ، كه از جذبه زيادي برخوردار است ، را ندارد ولاجرم، فرهنگ هاي سنتي بايد بپذيرند كه به يك تصفيه وپالايش فرهنگي تن دردهند تا باشد كه با انعطاف پذيري كه اين فرهنگهاي سنتي ازخود نشان خواهند داد، سبب دوام وقوام خود درآينده خواهند شد. فرهنگ آفريقايي هم بعنوان جزئي از يك كل ، بايد به اين تصفيه وپالايش فرهنگي بوجود آمده را پذيرا باشد ، تا اينكه بتواند درعمل پويائي و برجستگي خاص گذشته خود را حفظ نمايد ودر فرهنگ وتمدن بشري به جايگاه خاص خود ، دست يابد.

منابع ، مآخذ و يادداشت ها